SABES O QUE ESTÁS A PIQUES DE FACER?

Co título “A boca da literatura (Memoria, ecoloxía, lingua)”, este é o texto íntegro do discurso de ingreso na Academia Galega, lido por Manuel Rivas Barrós o 12 de decembro do 2009 no paraninfo da Universidade da Coruña:

Hai un intre na Antígona de Sófocles en que o Coro di:

Andan por aí infinidade de cousas estrañas
pero ningunha máis estraña que o ser humano.
Esa cousa que é o home avanza
mesmo á linde das rutas do agrisado mar
con borrascoso ávrego, atravesándoo
baixo a ameaza de vagas que brúan ao seu redor.

Xa estamos na linde das rutas do agrisado mar. O máis estraño anda á procura dunha boca. E esa boca, a do máis estraño (o máis formidábel, o máis abraiante, o máis terríbel), é a boca da literatura.
Ninguén pode ocupar o lugar do outro. Mais si falar co outro, continuar a procura do outro.
A condición do creador, de quen se entrega a ese estraño mester de expresar o “mais estraño”, é unha condición fráxil. Deixounos marabilla, rebeldía e xenerosidade. Oxalá fora posíbel unha especie de rito de contaxio e un herdase o alma da cadeira, ese don da ollada fértil e da man sincera de Camilo González Suárez-Llanos, Camilo Gonsar.
Conmoveume moito no seu día a lectura dunha carta que o ensaísta francés Roland Barthes publicou en Cahiers du cinéma e destinada ao cineasta Michelangelo Antonioni, co título “Cher Antonioni” (Querido Antonioni). Non se trataba dunha loanza segundo costume. Pola contra, Barthes facía o mellor eloxio reflexionando sobre a fraxilidade do artista no mundo de hoxe. Esa fraxilidade presentábaa como unha virtude: o artista endexamais ten asegurada a vida nin o traballo. Mesmo loitando con éxito contra os extremos da insignificancia ou o dogma, “o seu esvaecemento é algo posíbel”. Estas serían, son, as coordenadas do noso traballo, querido Camilo, e ti sabíalo ben: “O artista xa non se sostén na bela conciencia dunha gran función sagrada ou social”. E ten de afrontar de seu, en si mesmo, o que Barthes chamaba “espectros da subxectividade moderna”. A saber: “O cansazo ideolóxico, a mala conciencia social, o engado e o anoxo da arte fácil, o tremor da responsabilidade, ou o incesante escrúpulo que divide ao artista entre a soidade e o gregarismo (entre a soidade e a sociedade”. Xa anotamos a virtude da fraxilidade, que nós é común. Mais alí nomeábanse dúas virtudes que ti encarnabas e que permanecen na urda da túa obra. A calidade de dobre vixía. Ou por dicilo á maneira inmellorábel de Elías Canetti: ser escritor neste tempo é ser custodia do sentido das palabras. Esa dupla capacidade de esculcar significa o ser quen de profundar a un tempo no mundo e mais en ti mesmo. E a outra virtude é a sabedoría. Unha sabedoría entendida como saber moral e tamén como gran sutileza no xeito de se relacionar coa verdade. Seguramente que gustabas da ironía desta frase referida á procura artística: “O seu mundo (o do escritor) é o indirecto da verdade.”
Meu pai, que partillou un tempo os oficios de albanel e de músico, falábanos moito dos tempos de “La Tacita de Plata”, que era un bar coruñés onde se concertaban os músicos. Alí ían os vigairos das comisións de festas. Agradezo moito a Luz Pozo Garza (que é luz no mester poético e foino no ensino, no meu bacharelato no Instituto coruñés de Monelos) , Xosé Neira Vilas (que refulxe como referente na arte de levedar a memoria, con ese libro que xa é parte da arca galega, As memorias dun neno labrego, e que, cómpre subliñalo, para min inaugurou o chamado “novo xornalismo” co maxistral reportaxe de Galegos no Golfo de México) e Xosé Luís Axeitos (un rigoroso veedeiro na pescuda dos nosos mellores mananciais literarios e históricos), agradézolles a condición de vigairos ou heraldos que levaron a proposta do meu ingreso ao plenario da Academia. E agradezo a ese plenario o agasallo da súa confianza, o que ten de honor, que é moito, mais que só se pode entender como unha encomenda de responsabilidade e de compromiso na tarefa de defender, cultivar e espallar o idioma, o patrimonio e as expresións culturais de Galicia. Ser adaíl, un máis, na loita do re-existir. Celebro que este acto de recepción pública coincida aínda coa presidencia de Xosé Ramón Barreiro Fernández, quen ademais de encarnar a “memoria laboriosa” como historiador, soubo ser no seu posto, cando máis cumpría, sagaz, prudente e valente na defensa da nosa lingua.
E xa que falamos de historia, da ars memoriae como ínspiración cívica, presta lembrar neste intre o que hai séculos, en circunstancias ben diferentes, outros dixeron na escocesa Arbroath: “En verdade non é por gloria, nin por riquezas nin por honores polo que nós loitamos, senón pola liberdade.”
E presta, nesta cidade nacida da luz do faro practicar esa vangarda que Edward Casey formulou como “remenbering re-member”, algo así como “lembrar relembrando”, e podemos oír coruñés Rui Xordo e os Irmandiños proclamar, despois de derrubar as fortalezas feudais, o seu contrasinal Deus Fratresque Gallaecia!. Deus e os irmáns galegos. Ninguén por riba de nós. E nese encontro fértil dos tempos, oír os risos e as voces da mocidade do ateneo Xeración Consciente, como nos mostra unha das fotografías rescatadas da barbarie de 1936, sereas e tritóns, mozas e mozos brunidos polo mar e o sol, que están a ler, moitos deles espidos ou vestidos con algas, moi perto de aquí, nos penedos dos Pelamios e nas praias da contorna do faro. A natureza, os corpos e os libros enxertados, exercendo o dereito a soñar. E podemos lembrar o escudo que foi da cidade. Na iconografía, xunto coa torre e as vieiras, xusto enriba da luzada do faro había un libro aberto. Lembrar relembrando. Ese libro aberto debería volver ao escudo da cidade.
Hai outra imaxe fotográfica que rexurde como faísca de esperanza. É a dunha dorna, mais unha dorna moi especial. O nome da barca é Pindo e o fondo é o do mítico monte así chamado. O que fai singular esa embarcación é que está ateigada de libros. É unha barca-biblioteca, unha iniciativa das Misións Pedagóxicas. Semella abaneada por un verso de Charles Baudelaire: “Se es libre, amarás sempre o mar!” A imaxe é algo borrosa, unha atmosfera encapotada, mais a sensación que transmite é a dun logro optimista de arquitectura humana enxertada na natureza.
Debo confesar que todo o tempo, mentres escribín este texto, a dorna dos libros ía e viña. Érame moi útil. Todo o meu propósito hoxe era falar dun abeiro en movemento. A cultura como un fogar nómade. A boca da literatura como unha converxencia de círculos. Xa non podo imaxinar doutro xeito a imaxe bíblica de Noé. Unha dorna cha de palabras que transporta a memoria, de palabras portadoras de vida. A dorna dos libros que sucaba a Costa da Morte perdíase de vista, aproaba. Desaparecía entre montes de espuma. Na clandestinidade, no exilio, na diáspora, na viaxe ao descoñecido. Mais, á fin, sempre rexurdía.
Cando semellaba afundida, a luzada do faro esculcaba, traballaba, até encontrala. Alí estaba a casa-barco, coa súa tradición de vangarda.
Estamos cabo do faro e imos falar do traballo da luz. Marcel Proust refírese as palabras de san Xoán, para falar do mester literario que el viviu como un proceso de redenzón: “Traballade en cuanto tiverdes aínda luz”. Has de saber querido Camilo, Camilo Gonsar, que a túa obra segue a traballar. Que a túa obra emite luz. E constitúe un exemplo de como a boca da literatura galega soubo estar, na intemperie histórica, cunha afoutada fraxilidade, no lugar de vixía, e sen deixar de escanear e loitar contra historia tampouco deixou de afondar na enigmática organización da alma humana. Está ese tempo histórico dos Cancioneiros medievais, ese tempo longo, en que a boca da literatura galega foi canle dunha felicidade de expresión universal. E iso ocorreu no espazo culturalmente feraz da lingua galega, que abranguía o antigo Reino de Galicia e o novo reino de Portugal. Está ese tempo feliz da boca da literatura, e que a medida que se ensancha o coñecemento, máis nos marabilla. O florecer artístico e arquitectónico non se pode entender sen o florecer da palabra. Se a pedra abre os labios no Pórtico da Gloria, como nos di Rosalía, é porque está a abrirse a boca da literatura cos cancioneiros. Os rostros dos anciáns músicos da orquestra da Apocalipse non son outros que os rostros dos músicos e trobeiros do seu tempo polas rúas de Compostela e os camiños de Galicia. Se profundamos, vemos os cancioneiros como un espazo de Venus, unha romaxe dionisiaca, e vemos tamén un levedar heterodoxo que acada a máxima liberdade, como ben estudou Carlos Paulo Martínez Pereiro, na deriva que vai das cantigas de amigo aos sirventeses contra Deus. Por exemplo, ese intre extraordinario en que o trobeiro (D. Afonso Sánchez) prefire o destino do inferno, se alí vai a súa señor, a súa amada. Ou cando a boca da literatura ten o valor de falar daquela da guerra como pecado de Deus (Pero Goterres):

Todos dizen que Deus nunca pecou,
mais mortalmente o vej’eu pecar:
ca lhe vej’eu muitos deemprar
seus vassalos, que mui caro comprou,
ca os leixa morrer con grand’amor,
desamparados de ben de senhor;
e ja com’estes mim desemparou.

Logo o reino murcha, a sociedade empobrece, e semella que se sela para sempre a boca da literatura. Mais vólvese a abrir a boca, e de que xeito, no século romántico, que é tamén no noso espazo o da loita pola liberdade e a redenzón social.
Esa sorprendente re-existencia da boca da literatura en Galicia non se pode entender á marxe dunha estratexia de supervivencia da memoria. No mundo de hoxe, no da síndrome de burn-out, o do infarto da alma, téndese a presentar o acontecer histórico como unha sucesión de flaxes inconexos Mais non. Non hai tempos baleiros. O instinto fertilizante da memoria, tarde ou cedo, enche eses tempos co que Walter Benjamin chama “a presenza do agora”. Que fixo a memoria para que puidera re-existir a boca a literatura galega? Diso trata o meu relato de hoxe. A historia de como se entrelaza a memoria laboriosa, pensante, coa memoria involuntaria, sensorial, o que se deu en chamar “as intermitencias do corazón”.
. Cómpre subliñar unha primeira noticia e constatación: a boca da literatura galega, antes e despois, ábrese na vangarda e no universal. Fose na Galicia metropolitana ou nos círculos da diáspora e o exilio, nunca declinou na “estraña obriga”. E foi dobre vixía, como o noso faro no mar ou a arcea na fraga, esa ave de ollada circular, sen área de cegueira, á que chaman a sentinela do bosque. Esa continua re-existencia, Cóntase a historia de dous que andan aos cogomelos e un deles atopa un tesouro, un torques extraordinario, e o outro dille anoxado: “Estamos a cogomelos ou estamos a tesouros?”. Ese estar à la page, á descuberta, ese emitir á escoita, ese tentar traspasar o inaccesíbel, é un trazo sorprendente da boca da literatura galega, malia a historia dramática da cultura. Non é este o lugar e o intre para estabelecer competicións, que ademais nos levarían a un espazo de debate pouco benevolente, mais velaí a noticia incesante e verdadeira: A literatura galega agromou e anovou en permanente convulsión. Traballade en cuanto tiverdes aínda luz. Se o universal é o local sen paredes, como atinou a expresar Miguel Torga, ese é o lugar onde adoitou estar e abrirse a boca da literatura galega.
Tamén a boca está no faro. A súa luz escribe ás ceibas, con liberdade, non discrimina. É unha luz ecolóxica, porque é un enxerto humano na natureza, e porque é creadora de linguaxe. É portadora de signos, portadora de información, portadora de sentido. E ao tempo é unha luz con memoria. De pequeno, xa me parecía unha luz que rastrexaba, que andaba polos tellados, que entraba polas fiestras dos cuartos, e que o que estaba a facer, o traballo da luz, era ir apañando as lembranzas, sobre todo os segredos.
O Monte do Faro foi un dos primeiros nomes que tivo A Coruña. É interesante preguntarse por que as cidades nacen onde nacen. Cunqueiro dicía unha cousa moi fermosa de Vigo. Que naceu dun poema de Martín Codax (Ondas do mar de Vigo / se vistes me amigo?) Podemos aventurar que a cidade naceu do faro, naceu do traballo luz. A súa vez, os faros naceron pola intelixencia humana de trasladar o ceo a terra, por o planisferio no portolano, para sempre ter estrelas que orientasen. (Manuel-Antonio ten unha imaxe festeira na que expresa moi ben esa vontade humana da produción de estrelas: Devolven os fogueteiros / as derradeiras estrelas murchas) Se facemos o exercicio de “remoer o primitivo”, ao que nos poden axudar a pintura de Urbano Lugrís, a escenografía de Camilo Díaz Baliño ou o Albume da Torre de Luis Seoane, é doado imaxinar a contorna do faro como un lugar senlleiro da natureza que enfeitizou aos humanos. Semella entón que o faro xurdiu porque tiña que xurdir, por unha demanda da ollada, como un enxerto da natureza nun lugar de culto e celebracións. Podemos imaxinalo non como un lugar afastado, ese tópico da ollada condicionada, senón como un centro nos camiños do mar, o lugar onde pousa Venus, a estreliña do luceiro, a estrela da mañá, o astro que máis nomes ten no noso mapa do ceo. O faro está no encontro do yin e do yang do mar. O arquitecto da construción romana, Gaio Sevio Lupo, ofrendouna a Marte Augusto. Yin e yang. Marte e Venus.
Mais todos os indicios, a comezar pola noticia dos petroglifos onde a estampa máis sobranceira, no lugar dos Bicos, era o círculo das mulleres danzantes, conducen a pensar en rituais dunha deusa da fecundidade, unha deusa nai ou deusa terra, á que mesmo algúns puxeron o nome de Brigantia. E falando de nomes, gústanme os dous que ten o faro e as lendas que os arrodean. O máis común da Torre de Hércules e o do Faro de Breogán. Vexo como parábola histórica o relato dun Hércules que acode en axuda dos habitantes para liberalos dunha tiranía, a de Xerión. E é moi suxestiva esa imaxe de que o tirano foi soterrado xusto no lugar onde se ergueu o faro, os seus ósos como un combustíbel fósil a alimentar a luz. Como é suxestiva esoutra imaxe de Ith, o fillo de Breogán, a albiscar a illa esmeralda dende o promontorio. Podemos construír unha verdade narrativa, na que se entrelazan as dúas lendas nun mesmo espazo mítico. Por unha banda, a loita pola liberdade da terra. Por outra, o pulo da imaxinación, o exercicio do dereito a soñar con ver illas no horizonte.
Lembrar relembrando. O lugar do faro era o espazo dos xogos na infancia. Ese espazo tiña tres vértices principais, que eran ao tempo tres referencias simbólicas. Sendo a península unha barca de pedra que aproa no Atlántico, se te situabas de fronte, é dicir, cara á proa, e mirabas á dereita, o primeiro vértice era o cemiterio mariño de Santo Amaro. Unha vez oínlle dicir a un veciño moi convencido que ese camposanto era “o cemiterio máis san do mundo”. A boca da literatura. Aínda así, non era unha referencia moi optimista, aínda que si futurista. Se mirabas á esquerda, aparecía a Prisión Provincial. Mesmo podíamos vela ben dende os penedos. Polas tardes, o patio adoitaba estar cheo, e había familiares que tamén dende os penedos intercambiaban sinais abaneando roupa. A boca da literatura. Pero tampouco o cárcere era unha opción atractiva, nin sequera futurista. Por fin, se mirabas á fronte, alí estaba o faro. A luz do faro. A primeira e a derradeira luz. Moitos tivemos os pais na emigración. Lembro que na primeira escola o mestre preguntou un día que queriamos ser de maiores. Como nunca preguntaba nada, á marxe dos libros, ficamos en sospeitoso silencio, rumiando a intención. Até que un amigo, un valente, que logo marchou efectivamente coa familia a Inglaterra, foi quen de levantar a man e berrou: “Emigrantes!.” E eu notei que aquel home, o mestre, ficaba apesarado por oír dese xeito tan sincero a boca da literatura.
En Vivencia da casa, Xulio Valcárcel conta unha memoria “espacial” de Maruxa Mallo: “Subindo as escaleiras da casa de Ribadeo entrábase á cociña da casa de Tui…” No tempo que vivimos no Monte Alto, en fronte do faro, mais en concreto nun baixo da rúa Marola, tiven unha sensación semellante. Se hai algo que lle dá carácter significativo ao a faro, ademais da lanterna, son as escaleiras. Esas escaleiras en espiral. Eu daquela, de cativo, pasaba moitas tempadas coa miña irmá maior, María, no lugar de Corpo Santo, perto de Tabeaio, na casa natal de miña nai. Alí tamén había unhas escaleiras. Eran de madeira, de chanzos de piñeiro, coa memoria de moitos pasos, que levaban da planta baixa ao sobrado. Aquela casa foi moi importante para min, como a foi tamén a dos outros meus avós, os paternos, que estaban no monte do Martinete, na Cabana, cando aínda existía o río Monelos e mesmo levaba anguías.
Había un personaxe no Martinete, a quen chamaban O Mudo, porque o era, pero só en parte. Penso que tamén lle chamaban Fidel, pero iso pola barba. Traballaba alí nun serradoiro, e tiña, parecíamo a min, unha extraordinaria intelixencia. El falaba por signos, movía moito mans, brazos, cabeza, o corpo todo era un sistema de signos. Lembro que se pasou toda unha mañá intentando explicar como se podía arranxar unha fonte. E todo o mundo a observalo, o único que falaba era el, O Mudo. Até que chegou un intre en que polo cano da fonte saíu auga. E eu pensei que só se podía deber á enerxía que aquel puxera na teoría das fontes. A boca da literatura.
Mais estabamos na outra casa, en Corpo Santo. Era unha delicia, unha verdadeira escola do relato estar alí. O único que había que facer era escoitar, que é o traballo máis fermoso do mundo. Nas vilas mariñeiras chamaban escoitas aos mariñeiros que se entendían ben co mar, e disque os mellores tiñan unha orella máis grande que outra, a xeito de buguina. Eu mídome de cando en vez as orellas coa esperanza de que unha delas medre…Que marabilla ser escoita! Naquela casa, por un lado estaba o gando, as vacas que botaban a cabeza polas cambeleiras e soltaban bafaradas de néboa. Así que sempre pensei que a néboa que pola maña cubría o val viñera de alí, da boca das nosas vacas. A boca da literatura. Mais a boca da literatura era a escaleira. Pola noite, arredor do lume, contábanse contos, mais non só contos tradicionais, ao estilo da Santa Compaña, senón todos os xéneros literarios, mesmo os máis modernos: o thriller criminal, o terror dos lobishomes, o maquis, as viaxes arredor do mundo… O que pasaba é que os nenos non podían estar alí toda a noite. Había que ir durmir. A sorte é que a escaleira estaba tabicada con táboas, era como un túnel ao mundo dos sonos e dos soños. E o que faciamos era ficar no último chanzo, agochados como clandestinos dos contos. E os contos viñan por nós, subían polos chanzos da escaleira. E sempre, sempre pensei que había unha conexión entre esa escaleira da aldea e a escaleira do faro. E que esa conexión era a boca da literatura.
Ademais do triángulo, lugar do faro había unha parte á que non se podía ir, a zona militar de Punta Herminia, e outra próxima á que non se debía ir. Máis adiante falarei da expresión “paraíso inquieto”. Realmente, no seu conxunto, o Monte do Faro era un “paraíso inquieto”. Un lugar fermoso, dominado polo monumento emocional do faro, con acantilados e campo con vacas que bruaban mirando o mar. Mais había compoñentes de inquietude que facían que o lugar fose tamén unha metáfora do mundo. Estaba o cemiterio, aínda que fose moi san. Estaba o cárcere. E logo estaba esa paisaxe secreta, ese paisaxe que transmitía angustia, que transmitía dor. Porque é certo que as paisaxes falan. E necesitan curarse cando conteñen unha dor. Todos notamos ás veces, en lugares descoñecidos, que lle pasa algo á terra, ao monte, ao río. Porque están intranquilos, porque necesitan contar o seu segredo. Porque as paisaxes tamén sofren.
E iso é o que pasaba na península da Torre con esa parte que chamamos Campo da Rata.
Foi o lugar do crime. Do maior crime da historia da cidade e posiblemente da historia de Galicia. A estirpe do libro, a estirpe da luz, a estirpe da dorna dos libros, A Coruña solidaria, A Coruña dos ateneos, as bibliotecas e as escolas racionalistas, A Coruña das Irmandades da Fala e do Despertar Marítimo, das casas-xardín do socialista Maceda, das casas-barco de Caridad Mateo, en fin, esa Coruña ilustrada, urdida como “realidade intelixente” foi violada e fanada polo fascismo triunfante. Gran parte dos libros foron queimados, roubados e mesmo declarados prisioneiros no Pazo da Xustiza.
Aquel era o lugar do silencio mudo. Alí non chegara a boca da literatura para levedar a memoria.
Estamos no Paseo de Extremadura de Madrid. Un andar modesto. Alí vive e traballa o pintor coruñés Reimundo Patiño. É un grande artista. Os seus ollos son os circos concéntricos en movemento. Pura vangarda. Unha fervenza. Mais tamén é portador de memoria básica. Leva nos ombreiros os compañeiriños. El era neno, mais soubo do ateneo O resplandor no abismo, da Silva, de todos aqueles mozos naturistas e libertarios asasinados, dos libros queimados. Raimundo tivera un grande amigo, inseparábel nos anos da posguerra en Coruña, chamado Xohán Casal. Casal era o Kafka coruñés. Ser era el, mais é triste que esta cidade non saiba que tivo un Kafka. Non hai máis que ler o que escribiu, e mesmo mirar o seus retratos, aquel ollar de arcea, para decatarse de que alí estaba a ollada fértil e a boca da literatura. Cando Raimundo abre a caixa de zapatos e aparecen os manuscritos de Xohán Casal, autor de O camiño de abaixo, decatámonos de que tamén unha caixa de zapatos de Segarra pode ser a arca de Noé. Un dos textos que contiña titulábase Campo da Rata. Ese texto clandestino publicámolo nós nunha revista tan urderground, que agora é case imposíbel de atopar, e que faciamos ás ceibas en Madrid co nome de Loia.
Alí estaba, sen dúbida, a boca da literatura. A boca que atravesara o inaccesíbel. A boca da dor e do rescate. A boca que rabuña e morde. A boca que murmura dende o círculo do alén. Nunca sentira antes ese estremecemento cun papel na man. Logo atopeime noutras paisaxes da anguria, noutros lugares de horror, onde paseniño se ía abrindo cadansúa boca, engadindo novas estrofas ao poema que no exilio escribiu Lorenzo Varela:

Aramos sobre os mortos nesta terra
i-o noso pan ten sabor de ósos
familiares, irmáns…

O Campo da Rata de Casal é á vez un dos grandes poemas e dos textos da memoria do terror fascista na Coruña. Penso que un dos grandes textos universais que trata do terror e dos efectos do terror na memoria colectiva. Vou reproducir dous anacos tal como aparecían na versión manuscrita con pluma estilográfica que transcribiu Raimundo Patiño para Loia:

Cecais voltaremos un día.
Cecais resucitaremos.
Cecais nos ceibaremos desta realidade.
Pro agora somentes as sombras da morte,
o deserto, o vento salaiante, o cabalo preto na lus coma un agoiro.
Agora somentes o arrepío nuo da morte: vougo.
Soios, sempre soios, roldando os vivos coma mortos vagantes,
Coma espritos medoñentos,
esbaramos ao redor das fiestras acesas onde durmen…
……..
Alguén recolleu o soño dun neno?
Alguén recolleu a verba, o berro, a ollada impalpabre do que se aferra,
cheo de vida á vida camiño das tebras?
Ou perdeuse pra sempre?
Desfixéronse no vougo como eco arrepiado os seus berros e desapareceron
no ren xa sen remedio, ou aínda alentan teñen espranza de abrochar da terra
coma homes?
Alguén recolleu o soño dun neno?

Coido que si. Que hoxe podemos responder a Casal que a boca da literatura recolleu o soño daquel neno. Pois imos ver, tal é o propósito do relato, como a memoria fértil que atinxe ás feridas dos corpos, da terra e das palabras forma parte constitutiva da boca da literatura galega e cunha intuición de vangarda, cando a comunicación era moi dificultosa. As literaturas europeas, de chegar, chegaban polas edicións americanas, a maioría publicadas en Bos Aires, onde por certo foi moi sobranceira a presenza de persoas galegas no eido da edición. A única posibilidade era o contrabando mariño. Como noutros tempos. A barca dos libros. Así conseguiran fuxir os grandes iluminadores xudeus coruñeses que fixeron, entre outras, a marabilla da Biblia de Kinnok. Así chegaron os pasquíns dos revolucionarios fundadores dos Estados Unidos, coa declaración de dereitos civís envolta en follas de tabaco de Virxinia. Así chegaron, con arrecendo a peixe, as obras dos Enciclopedistas que os patróns traían para Cornide, Lucas Labrada ou Pardo de Andrade. Agora, de cando en vez, no dobre fondo dunha maleta, chegaban libros…
O mar como boca da literatura.
Xohán Casal escribiu Campo da Rata a comezos dos anos 50, cando o que dominaba era un silencio mudo e un ambiente cultural desmemoriado, ruín e hostil. Aínda que Casal e Raimundo tiñan a valentía, nese intre heroica, de interromper ás veces os recitais de poesía da escola do “matonismo cursi” que proferían os vates do grupo falanxista Amanecer. O seu xeito de boicot era berrar á fin da peza lírica: “¡Y ahora una de calamares!”

Soios, sempre soios, roldando os vivos coma mortos vagantes.

Por aquel tempo causaba abraio nos espazos vangardistas de París e Londres unha obra que revolucionou o teatro, Á espera de Godot, de Samuel Beckett. Estreouse en 1953, así que é moi difícil, por non dicir, imposíbel que houbese influencia entre os textos. O que quero subliñar é como as bocas da literatura poden estar intercomunicadas por unha especie de galerías soterradas onde traballa a memoria ao xeito que as escaleiras afastadas.
Á espera de Godot, para min, pasa nun dos moitos Campo da Rata de Europa. Mesmo cando o vexo, véxoo na paisaxe das cunetas, anos despois, cando a paisaxe anda a procura da boca da literatura…
Vexamos.
Vladimir e Estragón oen o que semella un ruído de ás, de follas, de area… Non, son as voces mortas. E no diálogo entre os dous vagabundos vaise precisando esa fala. Falan ao mesmo tempo. Fala cada unha para si. Mais ben laretan. Murmuran. Rosman. Murmuran.

VLADIMIR: ¿Que din?
ESTRAGON: Falan da súa vida.
VLADIMIR: Non lles abonda con ter vivido.
ESTRAGON: Necesitan falar diso.
VLADIMIR: Non lles abonda con estar mortas.
ESTRAGON: Non é abondo.
As voces mortas, esas voces que murmuran, non están no cemiterio. O lugar xeográfico onde se sitúa Á espera de Godot, e cito a senlleira tradución de Francisco Pillado Maior, é descrito con media ducia de verbas:

Camiño no campo, con árbore.
Bocanoite.

A obra de Beckett pertence sen dúbida xa á estirpe dos clásicos. Quen a escribe é un resistente, testemuña conmocionada dun dos períodos máis estarrecedores da historia dramática da cultura, cando o ar se confundiu coa banalidade do mal. As verbas son sobreviventes que agroman malferidas, reticentes e resentidas polas fendas das ruínas. Falar de clásico, para min, na boca da literatura significa nomear a obra que nos fala, que nos segue a falar, alén da data de nacemento. Aquilo que lemos como un presente lembrado.

Camiño no campo, con árbore.
Bocanoite.

Como non identificar, para nós, os lugares da dor, a paisaxe da memoria, a paisaxe que fala. Esa é a paisaxe que aparece na estampa do cadro máis sobranceiro, a marca máis comprometida e dura da arte galega, A lección do mestre , de Castelao, feita no exilio e que na diáspora permanece, custodiado no Centro Galicia de Bos Aires. Esa obra é o equivalente para Galicia ao Gernika de Picasso ou aos Fusilamentos do 3 de maio de Francisco de Goya. Un dos mozos que descubriu o corpo xacente do mestre asasinado, cobre agora os ollos para non ver. Nos Desastres da guerra de Goya hai un gravado que leva ese título: Non se pode mirar. “Non hai ningún documento da civilización”, afirma Walter Benjamin, “que non sexa ao mesmo tempo un documento de barbarie”. Dentro desa historia dramática da cultura, na que se mancan as memorias individuais e a colectiva, coa contaminación secular do medo, poderíamos engadir outras máximas do inhumano. O pánico que amosan os campesiños aos que George Borrow ofrece a Biblia, editada en romance para así achegar a palabra de Deus sen intermediarios, levaríanos a outra máxima: Non se pode ler. E nun brinco no tempo, mesmo no que a nós nos tocou de historia dramática da cultura, cando comezamos a ter unha conciencia da liberdade ese nacer ía parello á conciencia da ameaza que afectaba ao instinto da linguaxe: Non se pode dicir. E no ámbito, nun dobre sentido: Non se pode dicir iso e Non se pode dicir nesa lingua (a nosa). Así que temos por xunto unha demouca dos sentidos: Non se pode mirar, Non se pode ler, Non se pode dicir.
Mais existe un resorte humano contra a demouca dos sentidos e da memoria. É intuición do rescate. Por seguir a Benjamin, “a nosa imaxe de felicidade está indisolubelmente ligada coa do rescate”. Velaí un dos intres en que agroma a boca da literatura. A rebelión contra a inxustiza. Acode alí onde non se pode mirar, onde non se pode ler, onde non se pode dicir.
Podemos imaxina, por un intre, que Vladimir e Estragón son os dous mociños que foron testemuñas da derradeira lección do mestre, son eles quen dialogan nunha volta ao espazo da desolación, á cuneta, á bocanoite, para escoitar das voces mortas.
Hoxe tento entrelazar a memoria persoal e o que chamo memoria laboriosa ou colectiva. Estou a un tempo a falar só e acompañado. Estou á procura da boca da literatura.
Hai outra lembranza asociada a un lugar.
O Monte dos Castros, monte dos Curutos, que coroaba as Mariñas Douradas. A torre de alta tensión, xusto no ara solis (alí segue). Había un sinal cunha lenda inequívoca: Peligro de muerte. Víase unha silueta humana e un lóstrego que a fendía. Discútese moito sobre celtismo en Galicia. Eran ou non celtas os que viviron desta beira do esquecemento, deste lado do Limia, do Lete? Porque a fronteira para o Imperio daquela era tamén a Memoria ou Esquecemento. Despois de pasada a lagoa Estixia na barca de Caronte, que non levaba libros, había a posibilidade de beber no Lete para esquecer ou no Mnemósine para lembrar.
Eu o que tiña claro naquel tempo era que os celtas morreran electrocutados. Tese que se ratificou a primeira vez que oín a compacta expresión de “forzas eléctricas do noroeste”. Aínda hai pouco, reproduciuse en internet o debate sobre o celtismo por mor dun suxestivo artigo de Fermín Bouza. A rede botaba faíscas. E eu tiven que facer moito esforzo para reprimirme e non enviar unha información que ningún dos sabios manexaba: “Non vos rompades máis a cabeza. Celtas haber houboos, mais caeron electrocutados!”.
E eu alí, naquel monte, tamén vin a boca da literatura. Había unha corredoira fonda, un antigo camiño cuberto de maleza e que abeiraba a antiga fortificación do Castro. De cando en vez, ese camiño revivía polo paso de xente. Dende a nosa casa, xa digo, era un camiño cego. Mais ocorría algo. Cada vez que o fitaba, cada vez que o camiño chamaba pola ollada, o camiño abríase. E pasaba algo extraordinario. Lembro un día de inverno, chuvioso, e como na curva de súpeto apareceu un enterro. Un enterro cun cadaleito pequeno. Dende o meu belvís, un arca resplandecente, escoltada por unha comitiva de paraugas negros. E sentín nos adentros o mesmo berro que lle saíu ao poeta Antonio Tovar cando viu de neno un cadaleito pequeno e branco: “Non estou de acordo!” Lembro tamén outro cadro desta vez non dramático, mais excitante. En tempo de antroido. A ollada foi chamada polo camiño e alí, naquela boca do máis estraño, xurde un equipo de futbolistas. Mais o importante para a evocación é que era un equipo de mulleres. E á fronte, como unha icona pop, unha amazona no simbiótico arrabaldo, a estampa da loura de Vilarrodrís.
Alí, pois, naquel camiño estaba a boca da literatura.
Hai un proverbio que di: “O neno aos seis meses asenta; aos sete, endenta; ao ano é andante e aos dous, falante”. Mais, en que intre pode falar a boca da literatura?Tiña dous anos, coido, cando erguín a cabeza e oín e vin ler a miña irmá María. Estaba enriba da mesa. Pousara alí a mestra, naquela peaña. Eu tiña a cabeza baixa e miña irmá aínda non sabía ler. Oín a súa voz, erguín a cabeza, e alí estaba declamando. Non é que dixera ben media ducia de sílabas. Dicía ben todo. Para min que nin miraba o libro. E eu alí ver vin a boca da literatura. E aínda a vin mellor cando a miña irmá lle deron de premio unha luminosa banana e uns doces de La vaca vieja. Aí souben que tiña que darme presa para atopar a boca da literatura.
A verdade é que na escola ocorreu moitas veces. O de ver a boca da literatura. Hai unha que lembro moi ben, pois foi tamén das primeiras leccións éticas, equivalente para nós ao día en que a asemblea dos deuses (a asemblea das conciencias) obrigaron a Aquiles a pedir perdón ao pai do troiano Heitor, por maltratar o corpo que xa fora vencido. O caso é que o mestre da escola pública de Castro de Elviña, coñecida polo Catecismo, o mestre aquel, non era mal intencionado, pero tiña arroutadas. Lembro a escenografía da escola. Na parede, o Crucifixo. Debaixo, a foto de Franco. Un detalle de xenerosidade por parte do chamado Caudillo, o deixar a Xesús Cristo por riba del. Aquel día o mestre pegou a un compañeiro. Como diciamos, fóiselle a man. E o compañeiro reaccionou ante a inxustiza, botando a correr e fuxindo da escola. Anos despois, cando vin O pequeno salvaxe de François Truffaut, lembreime del, porque ese filme afirmoume nunha certeza: non é a condición de animal a que define o ser humano; o que de verdade define o ser humano é a súa capacidade para se rebelar contra a inxustiza. Pois ben, Rafael fuxiu da escola, e o mestre berrounos: “A por él!” E saímos por el, a súa caza, como unha manda. El corría moito, mais nós tamén, excitados, desexando apreixalo coas nosas poutas, pois hai poucas cousas que exciten tanto o home como a caza do home. E cando estabamos perto del, afastados dabondo da escola, ocorreu o imprevisíbel. O humano. Un dos que corría, o máis forte de nós, Juan, freou a carreira e freounos a nós. E entón ergueu o puño, aquel puño de gladiador, e foino paseando ante os nosos ollos. E dixo: “O que primeiro que lle toque vai dereito ao inferno!”
Alí estaba outra vez, con diáfana claridade, a marabillosa boca da literatura.
No monte do Castro, onde se atopan as ruínas do gran poboado castrexo, que en todos os libros chamaban prerromano, é dicir, o dos celtas electrocutados, as murallas das fortificacións tiñan a forma de aneis concéntricos. E o mesmo pasaba coas casas. Felipe Senén adoita dicir con humor que en Galicia os romanos, entre outras obras, algunhas meritorias, dedicáronse a cuadricular as curvas.
Cando imaxino unha forma para representar a boca da literatura o primeiro que me vén á cabeza son os círculos ou circos concéntricos. Poderíamos dicir que é a primeira escrita, o primeiro graffiti, a primeira expresión en signos, da que temos noticia no arco atlántico. E a imaxe cósmica da boca á intemperie. Un manuscrito no soporte dos penedos graníticos e escrito hai miles de anos con punta de sílex. Os estudosos non se poñen de acordo sobre o seu significado. Hai dúas lecturas estremas. Os círculos concéntricos serían unha representación astral. Ou ben: serían unha especie de mapa, que incluiría información básica, como os aneis nas árbores, dos fogares, as xentes e o gando ao coidado da tribo ou clan. Mais conten o que conten, sabemos que incluían información básica. Que dicían unha verdade hoxe inexplicábel. Como os seus graffitis compañeiros, os labirintos. Así define Xosé Luís Méndez Ferrín, n’ O fin dun canto, o labirinto de Mogor:

Barco de estar antano
pedra solar e escrita da ledicia
cifra para ser aló e relato do máis segredo e escuro
do bosco

Sabemos que círculos e labirintos son chaves para interpretar o pasado. Mais tamén son chaves para nos axudar a abrir o que Ramón y Cajal chamou “a enigmática organización da alma humana”, referíndose ao cerebro. A imaxe dos círculos e do labirinto é para min hoxe unha chave para interpretar a boca da literatura. Eses círculos resolven as falsas escisións que tanto se dan na vida e na mente. A escisión que padecemos entre o hemisferio da razón e o dos sentimentos. Entre pensamento e imaxinación. Esa confusión sobre os espazos da realidade, que leva a algúns críticos a reducionismos ridículos como aquel que un día me preguntou se de verdade cría que os animais falaban. Mesmo a división artificiosa entre xéneros literarios ten nos círculos concéntricos unha imaxe superadora. O que din os círculos é o que Paul Eluard: “Hai outros mundos, mais todos están neste.”
Se damos un brinco dende este noso “remoer primitivo” a un dos textos decisivos da vangarda artística, o segundo manifesto Surrealista, de André Bretón, aló polo 1931, podemos atopar un desas conexións que alumean a historia da boca da literatura: “Todo leva a crer que existe un certo punto onde a vida e a morte, o real e o imaxinario, o que se pode comunicar e o que non, o vertical e o horizontal deixan de ser percibidos contraditoriamente”. Ese espazo de converxencia, de máxima condensación anímica, iso que os mariñeiros chamarían almeiro, cadra tamén co que Valle-Inclán chama n’ A lámpada marabillosa “unidade de emoción”. E talvez o sílex, a punta que grafía na pedra, como a man que prende o lapis ou preme a tecla, tería o pulo do que Nietzsche denominou “a lenta frecha da beleza”.
Isto todo pertence a un tecido da memoria laboriosa. Dende outra memoria, a das intermitencias do corazón, os circos concéntricos e o manifesto surrealista e a unidade de emoción pousan para min en dous lugares inesquecíbeis.
Unha é a boca da nai mentres lava no río. Na auga están as marcas, os círculos en movemento. Tamén na súa boca hai uns círculos en expansión. A miña nai a falar soa. Poucas veces entendía aqueles soliloquios, talvez porque non mo permitía a mestura de marabilla e abraio que eu sentía cando miña nai falaba soa. Tamén falaba soa ao andar apurada, cando nos levaba da man, e eu tiña medo que dun intre a outro foramos despegar. Mais agora aquel rumor podo oílo como murmurio da boca da literatura.
Hai outro lugar circular. Meu pai tamén cavou algúns pozos. Non era poceiro, mais fixo pozos a carón dalgunhas casas que construíu. Lembro un deses pozos, nun lugar da Zapateira, cando a Zapateira era monte bravo. Había unha veiga onde meu pai levantou unha casiña para unha familia que estaba emigrante en Inglaterra. Logo fixo o pozo. Trazou un círculo e comezou a cavar pola mañá. El só. Foi cambiando a cor da terra e pola tardiña, xa gurgullaba a auga nos seus pés, e iso que era verán. Mais hai outro pozo. O noso. Podíase pensar que naquela ladeira do monte saía a auga nada máis petar co sacho. No inverno, mesmo nacía auga dentro da casa. Un dos tipos máis populares naquel tempo na televisión era O Home do Tempo, Mariano Medina. O que eu lembro, vendo a televisión na taberna de Leonor, é que cada vez que aquel home anunciaba a entrada do ciclón dos Azores sinalaba coa vara un punto moi preciso. Eu non dicía nada, mais tiña claro que a punta da vara estaba sinalando o noso tellado. Había dúas portas, unha na cociña e outra na entrada, e todos os ciclóns pasaron por alí. A auga pasaba, mais non ficaba. Meu pai cavou e cavou anos sen atopar o manancial. Mesmo veu un veedeiro cun péndulo feito cunha bala que non quixo cobrar. Tamén esa boca silenciosa, escura, a boca do pozo, era a boca da literatura. Era a boca dun desexo.
Por unha banda, a literatura como boca que se abre nun fogar, como boca dun nós, como memoria fértil dunha terra e dun pobo, mais tamén a boca de quen abre o seu camiño, incondicionada e insubordinada, a boca destemida, a boca que fala soa, que canta vadía, vagabunda. A gran poesía galega emerxe con esa boca concéntrica do nós e do eu. O canto comunal e o fado vadío. É unha interacción estraña e fertilizante como a que se dá entre e a memoria laboriosa e as intermitencias do corazón. Son eses intres en que nos preguntamos como fixo a boca para chegar a dicir o que di. Como isto que di no poema que Avilés de Taramancos escribiu cando naceu o primeiro fillo:

De min non terás nunca
herdanza máis segura
que este ouvear de lobo
no camiño da vida.

Walter Benjamin di: “En cada época deben realizarse novas tentativas para arrincar a tradición do conformismo que pretende dominala”. Unha perspectiva intelixente, porque nos permite afrontar a relación coa nosa tradición dun xeito fértil, non parricida nin tampouco . Non, non é a tradición, e estamos a falar da tradición literaria, a que pode apreixarnos, a que pode lastrar e amofarse. Non. É o uso, a usurpación, desa tradición por parte do que poderiamos chamar en metáfora “partido conformista”, e non falo de posicións políticas, aínda que moitas veces os conformismos adoitan acomodarse en capas na mesma torta. O que caso é que nacemos e somos arrolados nunha tradición e temos que anovala, ensanchala, transgredila. Nunha das súas cancións, Patti Smith, cantante rock e boa poeta, chama a facer o amor co futuro (debería traducir por “follar co futuro”, mais non o vou dicir). Coido que hai que facer o amor co futuro, mais tamén co pasado, cando ese pasado é liberador e nos abastece de faíscas de esperanza. O que si cómpre combater é a ollada preguiceira de repousar ou remitir todo debate ao que fixeron ou deixaron de facer os que chamamos devanceiros. A constante apelación ás figuras sobranceiras, aos que adoitamos chamar e non moi feliz expresión “os persoeiros”, ese invocar os espíritos ilustres, pode ser unha manifestación da propia debilidade, mais tamén dunha certa desgana historicista (“fai falla moita tristura para pórse a reconstruír Cártago”, dicía Flaubert) para, esta vez si, facer o amor co tempo que vivimos. O berro fulgural de Jean Cocteau: “Aquí me tendes no medio do meu tempo!”
Así que a tarefa non é matar o pai, nin afirmarse remoendo a sombra das xeracións pasadas, senlón arrincar a tradición das mans do conformismo. Facer levedar en nós a tradición, mesmo co lóstrego. Non, nunca facer taxidermia. Nin clonación. Nin panteón. A cultura de Galicia ten sufrido en longos períodos probas semellantes á tortura da asfixia, iso que está de triste actualidade co internacional eufemismo de waterboarding. Aínda agora soportamos de cando en vez o simulacro da asfixia, porque abondan os inimigos da pluralidade e novos e vellos nostálxicos do único, dun mundo uniformado. Mais outra doenza que pode murchar unha cultura é a súa conversión nun especie de parque temático, de tenda de ‘souvenirs’. Digámolo en metáfora xacobea: o santo dos croques ten de seguir dando croques. E se non podemos dar os croques co Mateo da catedral, haberá que buscar outra pedra. Como aquela da que fala o poema de Ferrín: “unha pedra solar e escrita da ledicia”. Si, non deixar a tradición en mans do conformismo. Se hoxe falamos dunha cultura viva, dun país portátil, dun arca en movemento, dunha casa-barco, é porque se mantivo unha cadea de resistencia ecolóxica coas palabras. Xeracións de custodias das palabras. Unha ecoloxía cun dobre sentido: na medida en que coidamos o sentido (a alma) das palabras, as palabras coidaron de nós. Esa é unha das rutas para que o conformismo non nos apreixe, a da dorna dos libros que é agora a do barco da memoria que suca en De catro a catro de Manuel Antonio:

O barco foi percorrendo
as cicatrices sentimentais
que lle deixaron vellos navegantes.

Para o barco as cicatrices son coordenadas que lle serven para avanzar. Nos últimos tempos, de xeito interesado ou non, difúndese unha idea equívoca da memoria, sobre todo cando a memoria suca as cicatrices, ou aventúrase máis aló da linde da penumbra, máis aló desa fronteira que en arqueoloxía chaman o inaccesíbel. A idea dunha memoria inútil, estéril. Mais xustamente o movemento da memoria é o da barca na que o barqueiro, para mellor remar, para mellor chegar a un destino, ponse de costas. Así, aínda que pareza paradoxo, pode ver mellor cara onde vai. A súa ollada cada vez se ensancha máis. Alí ten as marcas. As referencias. Si, tamén as cicatrices. As cicatrices ou feridas da humanidade, a terra e a cultura. Son os círculos converxentes dunha historia dramática. Se alguén pode narrala e a boca da literatura.
O nome da deusa da memoria era Mnémosine. É unha das figuras máis suxestivas e interesantes da mitoloxía, e dende logo a máis fértil. Fixo o amor con Zeus en nove noites seguidas. E logo tivo un parto múltiple do que naceron as nove musas. Mnémosine, a personificación da memoria, é a nai das expresións creativas, entre as que tamén está Clío, a musa da historia. É curioso. Mnémosine non aparece no mundo dos enredos e rexoubas aos que eran tan dados os olímpicos. Digamos que a fértil deusa da memoria e as súas criaturas se botan ao mundo.
As musas foron nun principio asociadas ás ninfas, pois moraban nas fontes. As fontes, as árbores, as pedras. Como as fadas. Como os seres da comitiva de Dionisio. Como a arcea, esa ave que ten unha ollada circular, sen zona de cegueira, e que por iso merece o nome de sentinela do bosque. É ela a primeira en detectar a ameaza.
Axudados por Mnémosine, estamos no século VI, no reino suevo de Galicia. Martiño de Dumio, o santo predicador, escribe o primeiro sermón destinado ex profeso para os galaicos co título De correctione rusticorum. Estar están cristianizados, mais como di o Dumiense, aínda hai moitos que cren máis nos demos que en Deus. E empregase a fondo, con todo o seu raciocinio, para que se afasten das supersticións, e deixen de oír a fala das fontes, as árbores, as pedras. A un home con tan boa intención, non é cousa de levarlle a contraria. Así que todo ficará no eido das “voces baixas”.
Até que chegan as fillas de Mnémosine, co canto, coa danza, coa boca da literatura. Cos Cancioneiros. A boca da literatura non é apodíctica, non é dogmática. Ten o vicio das preguntas. Äbrese cunha memoria interrogativa. E se ninguén ten a resposta, se ninguén sabe onde está o amigo, por que non oír o que di a natureza? Martín Codax pregúntallo ao mar:

Ondas do mar de Vigo,
se vistes meu amigo?
E ay Deus, se verrá cedo.

É un poema que dito enteiro vemos no ar con claridade como está composto en círculos concéntricos, como está, e de que xeito!, o poema de Meendinho:

Sedia-m’eu na ermida de San Simón
e cercaron-mi as ondas, que grandes son.
Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

Estando na ermida ant’o altar,
cercaron-mi as ondas grandes do mar.
Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

(…)

Non hei i barqueiro, nen remador:
morrerei eu fremosa no mar maior.
Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

Non hei i barqueiro, nen sei remar:
morrerei fremosa no alto mar.
Eu atendend’o meu amigo. E verrá?

Un poema no que a boca da literatura chega a semellante condensación emotiva, a unha saudade tan estrema, que podemos arriscarnos máis aló do inaccesíbel (ese a fronteira da arqueoloxía, entre o accesíbel e o inaccesíbel) e cavilar que a forma do poema é a forma da illa, que no centro da illa, no primeiro círculo, está a boca da literatura que é a tamén a boca de Eros e a boca do desexo, e que o poema, a cantiga, chega a sentir de tal xeito a pulsión do desexo ameazada pola pulsión da morte, que albisca, cunha estratexia da memoria, a traxedia que va acontecer. Iso, o que aínda non sucedeu, está contido no poema. A perda do amor (corpo) e o cerco da illa (paisaxe) anticipan na boca da literatura a dor humana e o tremor da natureza: Tánatos e o campo de exterminio.
E aquí si que podemos entender con toda razón o verso-manifesto de Luís Pimentel: “A poesía é o grande milagre do mundo!”. Nese poema de Sombra do aire na herba, el foxe de definir a poesía tomando teoremas de prestado. Non, o poema é. É a fala sentindo e pensando o que fala. Eila:

Non te decatas de que se moveu o silencio?

Non é milagre? Claro que é milagre. Despois do poema de Meendinho, decatámonos, sentimos, que se moveu para sempre o silencio.
Coa axuda de Mnémosine, da memoria fértil, dar outro brinco a outro tempo, ao século XIX, no que vemos de novo a melancolía activa, interrogativa que esta vez se dirixe aos árbores na boca da literatura que encarna Eduardo Pondal, no poema Os pinos, adoptado como letra do Himno galego, o que lle dá un carácter ben singular no repertorio dos himnos nacionais, sobre todo na súa primeira parte. Un himno de memoria interrogativa, pescudadora, cosmolóxica, que pregunta e agarda resposta da natureza.

Que din os rumorosos…?

No período do romanticismo, do Rexurdimento, semella que son moitos os textos que queren dar unha resposta explícita e tamén irónica a aquel De correctione rusticorum co que o Dumiense quixo afastar para sempre, dende a dogmática, o que poderíamos denominar “rumor panteísta”. Nas ribeiras do Sar (En las orillas del Sar), Rosalía de Castro transforma ese rumor, metamorfoseado pola boca da literatura, nun poema que podemos ler tamén como un manifesto:

Din que non falan as plantas, nin as fontes, nin os paxaros,
nin a onda cos seus rumores, nin co seu fulxir os astros:
dino, mais non é certo, pois sempre cando eu paso
de min murmuran e exclaman: -Aí vai a tola, soñando
coa eterna primavera da vida e mais os campos…

Mais o interesante neste coñecido non é só que a natureza fale e que a poetas participe dese segredo que outros non son quen de compartir. O máis suxestivo é o xeito en que a natureza fala. Semella que a natureza ten a voz dos outros, dos incrédulos, e que se burla da musa panteísta.
Hai outro texto en Follas Novas no que Rosalía leva esta “estraña” relación ao estremo expresivo:

Ódiote, campo fresco,
Cos teus verdes valados,
Cos teus altos loureiros
I os teus camiños brancos
sembrados de violetas,
cubertos de emparrados.
Ódiovos, montes soaves
Que o sol poniente aluma,
Que en noites máis sereas
Vin ó fulgor da lúa,
I onde en mellores días
Vaguei polas alturas.

E ti tamén, pequeno
Río cal no outro hermoso,
Tamén aborrecido
Es antre os meus recordos…
¡Porque vos amei tanto
É porque así vos odio!

O último que esperaríamos de Rosalía de Castro sería unha manifestación de odio cara aquilo que sabe máis amaba. (No mesmo Follas Novas hai poemas duros nos que mostra o seu anoxo por ter de vivir afastada desa paisaxe galega). Neste perturbador paradoxo, neste oxímoron tan íntimo, o que oímos é a boca inequívoca da literatura. Os surrealistas sabían o que dicían cando amosaban a súa preferencia polas asociacións dos antónimos más extremos ou os termos e imaxes máis contraditorios e afastados. Non soamente se produce un efecto estético de choque, senón que tamén produce máis verdade. Como sucede nese Ódiote, campo fresco , de Rosalía de Castro, produce unha beleza inquietante e unha verdade inexplicábel. Ese xeito de falar así a boca da literatura da natureza o que expresa aínda con máis intensidade unha absoluta interpenetración.
Talvez esa é a palabra: inquietante. Na maior parte dos textos, Rosalía e os seus compañeiros do Rexurdimento, adoitan presentar Galicia como un paraíso. Mais se equivoca, ou pouco entende, quen fique nesa tona. Penso que á poesía paisaxística romántica, con esa aparencia idealizada, acáelle ben a definición que Gaston Bachelard fixo do mundo de Chagall, esa especie de aldea universal tan galega. Pois ben, Bachelard fala do “paraíso inquieto”, esa mesma paisaxe que identificabamos no lugar do faro.
E nas mellores expresións poéticas, mesmo nas máis bucólicas, anda a inquietude. O paraíso, cando é, está inquieto. E o primeiro paraíso foi a casa. Di en Casa última Xulio Valcárcel:

Dormen nos caixóns números absortos.
Unxidas de soidade e de misterios
as cadeiras frías, os lentes serios.
Sinto nas luvas as mans dos mortos.

E algo semellante ocorre coa pintura. Pensemos en artistas de moi diferentes xeracións: Ovidio Murguía, Carlos Maside, Luís Seoane, Tino Grandío e, máis novos, Antón Mouzo, Antón Patiño, Freixanes ou Lamazares. Neles está tamén o paraíso inquieto.
Que ocorre cando a inquietude acaba por posuír o paraíso ou que se soñaba como paraíso.
Xa Rosalía de Castro se adiantou, como en tantas outras cousas, a relatar a desfeita. Esa si que é poesía comprometida. Esa si que é transmisión de información esencial. Hai poucos textos comparábeis. Dende logo, os de Curros Enríquez, verbo do fanatismo relixioso que tanto ten estreitado a alma galega. Mais o que escribe Rosalía sobre a destrución das carballeiras son poemas que “rabuñan e morden”, dunha contemporaneidade espantosa.
Así que o paraíso era un paraíso inquieto. Tamén o Pórtico da Gloria, onde Rosalía oíu o falar da pedra: “Parece que abren os labios, que se falan quedo os uns aos outros”.
A boca da poesía, a boca da literatura, xa non vai deixar de falar con e pola natureza. Outro paso máis na achega será o hilozoísmo e, en concreto, a obra de Luís Amado Carballo. Podemos por a dialogar uns poemas cos outros. Rosalía describiu a demouca criminal das grandes carballeiras. Amado Carballo leva o paraíso inquieto a outra estampa límite. Os pinos, talvez os pinos aos que preguntaba Pondal, están calados para sempre. Talvez hai no poema un algo biográfico. Apareceu no libro O galo publicado un ano despois do pasamento, en 1927.
Os protagonistas non son só os piñeiros mortos, senón o vento que vai á procura da súa fala:

Ficou chorando no campo
o enorme e viúvo vento,
buscándoos ás palpadelas
na orfandade do ermo.

Un paso máis alá. A natureza que sente as mágoas da natureza. O vento como un menciñeiro enviado por Gaia. Non son os humanos senón o vento arpista que os facía falar o que ten saudade dos rumorosos. O vento viúvo. En Manuel-Antonio é a propia natureza a que toma a palabra, a que confunde coa boca da literatura:

A choiva entrou na noite
fechou por dentro a porta
e púxose a escribir o seu Poema.

Eu sinto unha preferencia moi especial por un poema de Novoneyra, en Os eidos, en que é o camiño o que anda:

Vai polo monte o camiño
outeando como un louco
polos caborcos do val
i as poxas do taramouco.
Cruza solo a serra toda
sin levar outra compaña
que a gran presencia do ceo
sobre o silencio da braña.
Eu non sei pra onde vai
Mentral’o quedo mirando.
Sólo sein que eilí se compre
o soño que estou soñando…

Mesmo semella o momento de parafrasear ao poeta da xeración beat Gary Snyder, (no libro no que chama a América Illa da Tartaruga) quen di na Canción da mañá:
“Nunca deron a montañas e ríos,
árbores e animais,
o voto”.

Citei antes a Roland Barthes, e non podo evitar, neste xogo de diálogos entre épocas, un xogo artellado non por min senón pola Mnémosine, referirme a outro texto del que aparece n’ O rumor da lingua e que semellaba un agasallo para o enfiar o pensamento: “Imaxínome hoxe un pouco ao xeito do antigo Grego, tal como o describe Hegel: el interrogaba, con paixón, sen acougo, o rumor da follaxe, das nascentes, dos ventos, en suma o frémito (pode ser bruar ou murmurio), para nela percibir o deseño dunha intelixencia. E eu, é o frémito do sentido que interrogo, ao escoitar o rumor da linguaxe, desta linguaxe que, home moderno que son, é a miña Natureza”. Aquí temos ao antigo Grego, a Hegel, a Pondal e a Roland Barthes a escoitar o que din os rumorosos. El escribiu isto en 1975, cando o concepto anovado de ecoloxía comezaba a aflorar xa non só como ciencia senón como un xiro copernicano no xeito de ollar e vivir. Así que hoxe podemos unir todos estes sentidos. Preguntar á natureza o motivo do seu berro é un xeito de comezar a atopar unha resposta para o noso arrepío. E é preguntarse por que se estremecen as palabras.

En Sombra do aire na herba, que podemos ver como unha célula nai da poética contemporánea, di Pimentel:

Nomearás calquera cousa
–árbol, cabalo, pedra—
e veralos nacer coa súa vida máis íntima
cos seus contornos máis puros.

Estamos noutro círculo. O do rescate, o da redenzón. Pimentel expresa do mellor xeito posíbel, cunha sinxela precisión, o potencial xenésico da palabra, a enerxía alternativa que activa a boca da literatura. Se as linguas son seres vivos, son tamén seres vivos que poden morrer e morren. A palinxénese (de palim-, de raíz grega, outra vez, e ‘xénese’) é un termo que expresa a rexeneración ou volta á vida dun ser despois dunha morte real ou aparente.
A literatura ten moito de palinxénese, e mais cando a lingua que na que se expresa leva séculos empurrada á liña fronteiriza entre a vida e a morte.
A enerxía alternativa que move a escrita. Na boca da literatura galega, ese desexo ten unha vontade de palinxénese. Por unha banda, o manuscrito da terra (a comezar pola toponimia, a hidronimia) actúa como o urdido que retén o humus, así a uz, a carqueixa, o carpazo, a xesta ou o toxo (En agosto nace a auga tras de un toxo), ou os prados de sargazos e luminarias nos fondos mariños. Nesa ecoloxía do desexo, a terra e o mar danlle vida, nova vida, ás palabras. E as palabras producen un efecto de palinxénese naquilo que nomean.
Sentimos que as cousas nomeadas están máis protexidas. Como quixo facer Manuel María con espazos como a lagoa de Cospeito o regato do Cepelo. Salvar un regato, un pequeno regato, unha fonte! Hai mellor destino para un poema? O Cepelo é un pequeno regato que nin chega a río:

Mais dices con xentileza
leve vea rumorosa,
unha canción misteriosa
dunha asombrosa beleza.

“A nosa imaxe de felicidade está indisolubelmente ligada coa do rescate”, escribe Walter Benjamin, como xa lembramos, en Tese sobre o concepto de Historia. E engade unha anotación que contén unha esperanza que nos implica: “A nosa chegada foi esperada na terra.”
Se Ulises recupera Ítaca é porque é quen de nomear.
Por que nos segue a falar a Odisea? Este é un país de Ulises. De emigrantes, desterrados, exiliados, náufragos. Galicia é en grande parte diáspora. Un país dorna. O que máis pode unirnos, á fin, é a boca do máis estraño, a boca da literatura, porque ela nos transmite esa básica, que contén a memoria dos corpos, da terra e da linguaxe. A Odisea, a primeira gran obra da literatura universal, tamén trata de nós. Segue a falarnos, e esa é a gran calidade do que chamamos clásicos. Que sempre teñen algo novo que dicir a cada xeración.
Ulises, o ulises que cada quen é, fala na boca da literatura contemporánea galega, cunha intensidade e orixinalidade estarrecedoras. Como o fai, ao meu ver, en Poesía última de amor e enfermidade, de Lois Pereiro. Por exemplo:

Sería a luz que me alagaba os ollos
da vida roubada á morte veciña
pero todos me apalpaban incrédulos
colléndome das mans.
Todos aqueles que me amaran morto
amábanme máis vivo.

Para min a viaxe da Odisea é o proceso de reconstrución da memoria. Un home que quere volver a casa despois dunha guerra. A nave na que volve Ulises é a nave da memoria. A memoria é o que o fai avanzar, fronte a todos os perigos, dos que os máis serios sempre teñen que ver coa desmemoria ou coa amnesia retrógrada, dende os compañeiros que deciden tomar o froito do loto, do esquecemento, malia a ameaza de esquecer os propios nomes, até caer na tiranía de Polifemo, que todo o vixía co seu ollo panóptico, anticipo do Big Brother que todo o controla no pesadelo que hoxe vemos tan realista da obra 1984.
Ulises, o odiseo, volve a Ítaca onde, como é sabido, ninguén o recoñece ao primeiro, agás o porqueiro Eumeo e o seu vello can, Argos, que xace doente sobre esterco. A memoria laboriosa levouno alí. O rei de Ítaca é un náufrago que se arrastra no areal. E agora deberá valerse das intermitencias do corazón, reconstruír todo a partir desas primeiras intermitencias emotivas. A do máis humilde dos criados e a do can moribundo. Mais hai un intre extraordinario, inesquecíbel, na boca da literatura. De que xeito culmina o proceso de reconstrución da memoria?
Ulises vai ver o pai cego. Laertes está na súa horta de Ïtaca. Está cego, envellecido. Nin ve nin quere ver. Está canso de oír, de falar, de que o enganen falsos
Ulises. Como diría Samuel Beckett, anda na procura da voz do silencio. As palabras xa non queren dicir. O seu mesmo aspecto é o dun home desleixado, sen esperanza. Ulises dúbida. Non sabe como darse a coñecer. E entón, eila, ven na súa axuda a boca da literatura, cunha información básica, esencial, que une a memoria laboriosa e as intermitencias do corazón. E é cando Ulises lembra diante do pai o nome e o número das árbores da súa horta de Ítaca.

O medio cento de ringleiras de vides,
As trece pereiras,
As dez maceiras,
As corenta figueiras…

E Laertes puido ver á fin do rostro do fillo grazas á memoria fértil, á álxebra da terra e ás palabras que recuperaron os froitos esquecidos. Vai ser que si. Que a poesía e a maior milagre do mundo.

A Coruña, 12 de decembro de 2009

| Marzo 31st, 2010 | Posted in Ensaio |

Comments are closed.